BUYRAK USTI BEZI
Keywords:
buyrak usti bezi, endokrin tizimi, kortizol, aldosteron, adrenalin, noradrenalin, gormonlar, modda almashish, qon nazorati, glyukokortikoidlar, mineralokortikoidlar, katexolaminlar.Abstract
Mazkur maqolada buyrak usti bezlari -juft endokrin bezlar bo‘lib, har bir buyrakning yuqori qismida joylashgan va organizmning gomeostazini saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Ular anatomik va funksional jihatdan ikki asosiy qismdan iborat: po‘stloq qavati (korteks) va mag‘iz qavati (medulla). Po‘stloq qavati uch zonaga - glomeruloza, fassikulata va retikulyar zonalarga bo‘linib, mos ravishda mineralokortikoidlar (aldosteron), glyukokortikoidlar (kortizol) va androgenlar ishlab chiqaradi. Mag‘iz qavati esa katexolaminlar - adrenalin va noradrenalin sekretsiyasi uchun javobgar hisoblanishi, buyrak usti bezlari gormonlari organizmda suv-tuz almashinuvi, qon bosimini tartibga solish, uglevod, oqsil va yog‘ almashinuvi, stressga moslashuv reaksiyalari hamda immun tizim faoliyatini boshqarishda ishtirok etadi. Xususan, kortizol stress gormoni sifatida organizmning tashqi va ichki stress omillariga javob reaksiyasini shakllantiradi, aldosteron esa natriy va kaliy balansini boshqarib, arterial bosimni muvozanatda ushlab turishi, buyrak usti bezlarining anatomik tuzilishi, gistologiyasi, fiziologiyasi va klinik ahamiyati kompleks tarzda tahlil qilinadi.
References
1. Toʻxtayev A.A., Abdulrahmonov T.R.Odam fiziologiyasi. — Toshkent: Abu Ali ibn Sino nomidagi tibbiyot nashriyoti, 2019. (Buyrak usti bezlari fiziologiyasi, kortikosteroid gormonlar)
2. Rahmatov R., Qodirov Sh., Nishonov A. Fiziologiya. — Toshkent, 2020. (Endokrin tizim va boshqaruv usti bezlari faoliyati)
3. Xudoyberganov GX, Saidov B.Sh. Odam anatomiyasi. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2018. (Buyrak usti bezlarining joylashuvi, shakli, topografiyasi)
4. Yuldashev M., Karimov X. Gistologiya, sitologiya va embriologiya. — Toshkent, 2017. (Buyrak usti bezining embrional rivojlanishi, po'stloq va mag'iz qismlarining kelib chiqishi)
5. Junqueira LC, Carneiro J. Basic Histology: Text & Atlas. — 14-nashr. McGraw-Hill, 2018. (Buyrak usti bezi zonalari, spongiotsitlar, xromaffin hujayralar)
6. Guyton AC, Hall JE Tibbiy fiziologiya darsligi. - 14-nashr. Elsevier, 2021. (Aldosteron, kortizol, adrenalin va noradrenalinning fiziologik ta'siri)
7. Mur KL, Persaud TVN, Torchia MG. Rivojlanayotgan inson: Klinik yo'naltirilgan embriologiya. - 10-nashr. Elsevier, 2016. (Buyrak usti bezlarining embrional rivojlanishi).
